«Jahon bozori taxminan beshta kompyuterga yetadi»
Bu hikoyani odatda shunday aytib berishadi: 1943-yilda IBM rahbari Thomas Watson dunyoga taxminan beshta kompyuter yetarli boʻladi, degan. Uni uzoqni koʻra olmaslik namunasi sifatida keltirishadi.
Watson buni aytgan hujjat topilmagan. 2026-yil avgust oxirida Quote Investigator tekshiruv eʼlon qildi va na katta Watson, na uning oʻgʻli uchun salmoqli dalil topmadi. IBMning oʻzi bu iborani nutqlar, xatlar va bayonnomalardan qidirgan va 2002-yilgi maʼlumotnomasida uni tushunmovchilik deb izohlagan.
Tushunmovchilik bunday koʻrinishda. 1953-yil 28-aprelda aksiyadorlar yigʻilishida kichik Thomas Watson IBM 701 mashinasi va buyurtmachilar oldiga qilingan safar haqida gapirgan. Uning soʻzlariga koʻra, oʻsha safarda «biz beshta mashinaga buyurtma olishni moʻljallagan edik, 18 taga buyurtma bilan qaytdik» (bu yerda va keyingi oʻrinlarda tarjima bizniki). Haqiqiy ibora buning aksini aytadi: beshta buyurtma kutishgan, uch baravardan ham koʻproq olishgan.
«1943» yili keyinroq paydo boʻlgan. Watsonga nisbat berishning topilgan eng erta holati — 1981-yilgi Facts and Fallacies kitobi, aniq havolasiz. Sanani 1984-yilda The Experts Speak kitobi oʻsha Facts and Fallacies kitobiga tayanib qoʻshgan. Birinchi konstruktorlarda shunga oʻxshash kutishlar haqiqatan boʻlgan: Popular Science Monthly jurnalining 1944-yil oktabr sonidagi bayonga koʻra, Howard Aiken bunday mashinaga bittadan ortigʻi uchun ish topilishini tasavvur qila olmagan. Lekin bu boshqa odam va boshqa ibora.
«640 KB hammaga yetadi»
Versiya: Bill Gates 1981-yilda 640 kilobayt xotira hammaga yetadi, degan. Bu yozib qoʻyilgan 1981-yilgi matnni hech kim topmagan.
Quote Investigator topgan eng erta holat — James Fawcettening InfoWorlddagi 1985-yil 29-apreldagi tahririyat maqolasi. U Gates nomi bilan imzolangan soʻzlar bilan ochiladi, u yerdagi soʻzlar esa boshqacha: PC-DOSning yuqori chegarasini 640K qilib belgilashganda, bunchalik xotira hech kimga kerak boʻlmaydi, deb oʻylashgan. Gates buni qayerda va qachon aytgani maqolada koʻrsatilmagan, bu intervyudan parcha ham emas.
Gatesning oʻzi javob bergan. Daily News of Los Angeles 1996-yil 22-yanvarda chop etgan uning ustunida shunday deyilgan: «Men bemaʼni gaplar aytganman va xato qilganman, lekin buni aytmaganman». Oʻsha yerda u iqtibosning hech qachon havolasi boʻlmasligi va u mish-mish kabi aylanib yurishidan shikoyat qiladi. 2001-yilda U.S. News & World Report jurnaliga bergan intervyusida u buning aksini aytganini takrorlagan. Uning soʻzlariga koʻra, bir vaqtlar IBM PC xotirasini 512 KB bilan cheklash rejalashtirilgan va chegarani doim koʻtarishga toʻgʻri kelgan. Bu intervyuni Computerworld qayta bayon qiladi.
InfoWorlddagi nashrdan beri 41 yil oʻtdi. Iboraning birlamchi manbasi haligacha topilmadi.
Ford soʻramagan ot
Henry Ford 1947-yilda vafot etgan. Mijozlardan soʻralsa, ular tezroq ot soʻragan boʻlardi, degan ibora unga birinchi marta 2001-yilda — Marketing Week jurnaliga yozilgan oʻquvchi xatida nisbat berilgan.
Bungacha bu fikr Fordsiz yashagan. Quote Investigator oʻtmishdoshlarni topgan. 1930-yilda Edward Menge The Quarterly Review of Biology jurnalida yozgan: tezroq otlarni yetishtirish bizga parovozni bermadi. Shunga oʻxshash fikr 1946-yilda Lewis Mumfordda bor. 1999-yilda John McNeece kruiz sohasi haqidagi choraklik jurnalda Fordni allaqachon tilga oladi, lekin shartli ravishda: agar Ford odamlardan soʻrovnoma oʻtkazganida, ular, ehtimol, tez ot istashlarini aytgan boʻlardi.
Ikki yildan keyin shartli misol Fordning birinchi shaxsdagi oʻz soʻzlariga aylandi. Koʻplikdagi odatiy shakl — «tezroq otlar» — 2003-yilda Dick Lynch kitobida paydo boʻladi, u yerda ham Ford buni «goʻyoki» aytgani haqidagi izoh bilan. Ommaviy muomalada bu izoh tushib qoldi.
Iqtibos shunday yigʻiladi: avval muallifsiz fikr, keyin mashhur ism bilan faraziy misol, keyin toʻgʻri nutq. Har bir qayta hikoya uni silliqroq qiladi va shubhani olib tashlaydi.
Einstein va «ahmoqlar avlodi»
Einsteinga texnologiyalar haqida ikkita gap nisbat beriladi. Birinchisi: texnologiyalar insoniyligimizdan dahshatli darajada yaqqol oʻzib ketdi. Ikkinchisi, odatda smartfonga tikilgan odamlar surati bilan: u goʻyoki texnologiyalar jonli muloqotdan ustun keladigan va dunyoda ahmoqlar avlodi paydo boʻladigan kundan qoʻrqqan.
Birinchi ibora deyarli shu koʻrinishda 1995-yilgi Powder filmida yangraydi, ssenariy muallifi va rejissyori — Victor Salva. Uni Jeff Goldblum oʻynagan oʻqituvchi Donald Ripley aytadi, Jeremy Reed oʻynagan qahramon esa muallif sifatida Einsteinni tilga oladi. Princeton University Press nashriyotining The Ultimate Quotable Einstein toʻplamida bu ibora yoʻq, deb qayd etadi Quote Investigator.
Ikkinchi memni 2021-yil iyulida Full Fact faktcheking tashkiloti tahlil qilgan. Einstein buni aytganiga dalil yoʻq. Eng erta versiyalar internetda 2012-yilda paydo boʻlgan. Oʻsha filmda shunga oʻxshash replika bor, lekin faktcheking mutaxassislari filmdan memgacha boʻlgan hujjatlashtirilgan zanjirni keltirmaydi.
Einsteinning shu mavzuda sanasi aniq haqiqiy iborasi ham bor. New York Times 1946-yil 25-mayda uning atomning ozod qilingan energiyasi bizning fikrlash tarzimizdan boshqa hamma narsani oʻzgartirib yubordi, degan soʻzlarini chop etgan. U memning birinchi versiyalaridan 66 yil katta.
Aslida nima deyilgan
Haqiqiy gaplarning muallifi, sanasi, nashri va sahifasi bor. Ular bilan mazmunan bahslashish mumkin.
Gates, The Road Ahead kitobining 1996-yilgi qayta ishlangan nashriga soʻnggi soʻz, 316-sahifa: «Odamlar koʻpincha yaqin ikki yilda nima boʻlishini oshirib, oʻn yilda nima boʻlishini esa kam baholaydi» (Quote Investigator). 1999-yilda Business @ the Speed of Thought kitobida u bu fikrni deyarli oʻsha soʻzlar bilan takrorlagan.
Bu muayyan mashina haqida emas, ufq xatosi haqidagi bashorat. Ifoda Gatesga tegishli, gʻoya esa qadimiyroq: Quote Investigator uni Licklider (1965), Heilmeier (1976) va Roy Amara (1983) gacha kuzatadi. Uni koʻpincha Amara qonuni deb atashadi. IBM 701 hikoyasi bu sxemaga toʻliq sigʻmaydi: 1953-yilda hatto eng yaqin talab ham kam baholangan.
Marc Andreessen, The Wall Street Journal, 2011-yil 20-avgust, Why Software Is Eating the World essesi. Esse «Dasturlar dunyoni yeb bormoqda» degan ibora bilan ochiladi. Matn qayerda va qachon chiqqani haqidagi belgi bilan a16z saytida toʻliq qayta chop etilgan. Bu bashorat bilan bahslashish mumkin, chunki uni ochib, qayta oʻqish mumkin.
Xuddi shu tekshiruv eski ilmiy matnlarga ham mos keladi. Lisanne Bainbridgening 1983-yilgi avtomatlashtirish kinoyasi haqidagi maqolasi — Automatica jurnalida besh sahifa, va uning avtomatlashtirish odamga eng qiyin holatlarni qoldiradi, degan xulosasini asl nusxa bilan solishtirish mumkin.
Oʻz maqolalarimiz uchun iqtiboslarni ham shunday tekshiramiz. Samarasiz jarayonlarni avtomatlashtirish haqidagi tahlilda Gatesning samarasiz operatsiyani avtomatlashtirish samarasizlikni koʻpaytiradi, degan iborasi bor. Uni koʻpincha manbasiz keltirishadi. Biz uni The Road Ahead kitobining 1995-yilgi ikki nashri skanlarida, yettinchi bob oxirida topdik. Oʻsha qoidaning birinchi iborasidan skanda faqat boshi koʻrinadi, shuning uchun u yerda uni qayta bayon qilamiz va qoʻshtirnoqqa olmaymiz. Xuddi shu usul bilan «sizning oʻrningizni sunʼiy intellekt emas, sunʼiy intellektdan foydalanadigan odam egallaydi» degan iboraning kelib chiqishini kuzatdik: topilgan eng erta versiya — rentgenologning 2017-yilgi tviti.
Iqtibosni oʻn daqiqada qanday tekshirish mumkin
Biz foydalanadigan tartib:
- Eng erta sanali paydo boʻlishini topish. Sanasi bor aniq matn kerak, «koʻp iqtibos keltirishadi» degani yaramaydi. Agar taxminiy aytilgan soʻzlar va birinchi nashr orasida oʻn yilliklar boʻlsa, bu allaqachon signal.
- Sanani tarjimai hol bilan solishtirish. Ford 1947-yilda vafot etgan, toʻgʻridan-toʻgʻri nisbat berish 2001-yilda paydo boʻlgan. Baʼzan bitta ayirish amali yetarli.
- Skanni ochish. Open Librarydagi raqamlashtirilgan kitoblar boʻyicha toʻliq matnli qidiruv iborani muayyan nashrda topadi. Gatesning ikki va oʻn yil haqidagi iborasi 1996-yilgi nashrlarda aynan shunday topiladi.
- Agregatorni faqat ishora deb hisoblash. Iborada ism bor, lekin kitob va sahifa yoʻq boʻlgan iqtiboslar sayti faqat kimdir uni nisbat berganini xabar qiladi.
- Ifodalarni solishtirish. Agar iborada «taxminan beshta» va «balki beshta», «ot» va «otlar» almashinib yursa, ehtimol, uni xotiradan qayta aytib berishgan.
Sunʼiy intellekt haqidagi taqdimotlardagi raqamlar bilan ham tartib xuddi shunday. Tejash foizi, muvaffaqiyatsiz pilotlar ulushi, «uch baravar tezroq» — savollar bir xil: kim hisoblagan, qaysi tanlanmada, qaysi yilda va qayta bayonning qayta bayoni emas, hujjatning oʻzi ochiladimi. Agar zanjir begona slaydda uzilsa, raqamning maqomi «640 KB» bilan bir xil. Kimningdir jarayonini tahlil qilganimizda, begona AI-pitchlardagi raqamlar aynan shu tekshiruvdan oʻtadi.
Biz nimani bilmaymiz
Manbaning yoʻqligi ibora aytilmaganini isbotlamaydi. «640 KB» ning halol maqomi — «rad etilgan» emas, «tasdiqlanmagan»: Quote Investigator faqat hozir uni Gatesga nisbat bermasligini yozadi.
Faktcheking tahlillari bayoniga koʻra, The Henry Ford muzeyida Fordning tasdiqlangan iqtiboslari bazasi bor va unda «tez ot» yoʻq. Bu tahlillarni ham, bazaning oʻzini ham ochmadik, shuning uchun Ford haqidagi xulosa Quote Investigator tekshiruviga tayanadi. «Beshta kompyuter» haqidagi tekshiruv ham 2026-yil avgustidagi ikkilamchi manba, IBM arxivlarini koʻrmadik. «Ahmoqlar avlodi» memining Powder filmi bilan bogʻliqligi ishonarli, lekin isbotlanmagan.
Agar jarayoningizda hamma ishonadigan, lekin hech kim qayta hisoblamagan raqam boʻlsa — masalan, arizalarni koʻrib chiqishga haftasiga necha soat ketishi, — jarayonni qisqa soʻrovnomada taʼriflang. Bitta jarayon tahlilini bepul, 48 soat ichida va qoʻngʻiroqsiz qilamiz.
