1990-yil tashxisi
Harvard Business Reviewning 1990-yil iyul–avgust sonida Michael Hammerning «Reengineering Work: Don’t Automate, Obliterate» maqolasi chiqqan. HBR saytidagi sahifa pullik obuna ortida yopiq, biz 90406-reprintning PDF faylini oʻqidik.
Maqola tashxis bilan boshlanadi. Kompaniyalar axborot texnologiyalariga katta pul sarflagan va hafsalasi pir boʻlgan. Hammer sababni texnologiyalar qanday qoʻllanganida koʻradi: ular yordamida eski ish usullari mexanizatsiyalashtirilgan. Jarayonlar avvalgidek qolgan, kompyuterlar ularni faqat tezlashtirgan.
Oʻshandan beri vosita oʻzgardi. Endi eski jarayonga til modeli oʻrnatiladi: ariza oʻsha yoʻnalish boʻyicha boradi, faqat birinchi javobni bot yozadi. Marshrutdagi ortiqcha qadam tezroq oʻtiladi, lekin hech qayerga yoʻqolmaydi.
Bu matn «Birinchi navbatda nimani avtomatlashtirish kerak» maqolasining davomi. U yerda har bir qadamga necha soat ketishini hisoblagan edik. Bu yerda savol oldinroq qoʻyiladi: qaysi qadamlar umuman hisob-kitobgacha yetib kelmasligi kerak.
Sigir soʻqmoqlari
Maqolaning eng mashhur iborasi — asfalt haqida. «Sigir soʻqmoqlarini asfaltlashni toʻxtatish vaqti keldi. Eskirgan jarayonlarni kremniy va dasturiy taʼminotga tikib qoʻyish oʻrniga, ularni yoʻq qilib, qaytadan boshlash kerak», — deb yozadi Hammer (HBR, 1990; bu yerda va keyingi oʻrinlarda tarjima bizniki).
Sigir soʻqmogʻini hech kim loyihalamagan. U qayerdan yurilgan boʻlsa, oʻsha yerda paydo boʻlgan. Asfalt uni tekisroq qiladi, burilishlar esa joyida qoladi va endi ularni koʻchirish qimmatga tushadi.
Shartli misol. Ariza menejerga Telegramda keladi. U mavjudligini tekshirishlari uchun arizani ombor chatiga yuboradi. Omborchi javob beradi, menejer narxni kelishib olish uchun javobni rahbar bilan chatga koʻchiradi. Rahbar u yerda emas, boʻlimning umumiy chatida javob beradi. Mijoz toʻrtta yozishmadan yigʻilgan javobni oladi.
Bu yerga xabarlarni chatlar oʻrtasida oʻzi uzatadigan bot qoʻyaylik. Ariza oʻsha marshrutni tezroq oʻtadi. Marshrutda xabar yoʻqolishi mumkin boʻlgan oʻsha toʻrtta joy va oʻsha nusxalash qoladi, faqat endi uni xatolarni payqamaydigan dastur bajaradi. Agar omborchi qoldiqni notoʻgʻri aytgan boʻlsa, notoʻgʻri raqam mijozga bir daqiqada yetib boradi.
Hammer boshqacha savol bergan boʻlardi: arizaga nega toʻrtta chat kerak? Agar qoldiqlar jadvalda yuritilsa, mavjudlikni tekshirish — bu insonga xabar emas, jadvalga soʻrov. Agar chegirmalarning qoidalari boʻlsa, rahbar faqat istisnolar uchun kerak. Bunday tuzatishdan keyin marshrut qisqaradi va unda avtomatlashtirish kerak boʻlgan narsa kamayadi.
Gates, 1995: qoida manbasini qanday izladik
Bu fikrning eng qisqa ifodasi bor. Uni Bill Gatesga nisbat berishadi va koʻpincha qayerdan olinganini koʻrsatmasdan keltirishadi.
Manba bor. Bu Gates Nathan Myhrvold va Peter Rinearson bilan birga yozgan The Road Ahead kitobi, «Implications for Business» nomli yettinchi bobning oxiri. U yerda qoida ikki jumladan iborat. Birinchisi: samarali operatsiyani avtomatlashtirish samaradorlikni koʻpaytiradi. Ikkinchisi: «samarasiz operatsiyani avtomatlashtirish samarasizlikni koʻpaytiradi» (The Road Ahead, 1995).
Shunday tekshirdik. Open Library skanerlangan kitoblar matni boʻyicha qidira oladi. Ikkinchi jumlaning oxiri boʻyicha soʻrov uni 1995-yilgi ikkita skanda topdi: Viking nashrida va Wheeler nashrida. Ikkalasida ham «samarasizlikni koʻpaytiradi» soʻzlaridan keyin bir xil davomi keladi, demak, jumla iqtiboslar toʻplamidan emas, kitobning oʻzidan olingan.
Birinchi jumla bilan ish murakkabroq boʻldi. Skan boʻyicha qidiruv undan faqat boshini koʻrsatadi. Ikkala jumla toʻliq holda iqtiboslar toʻplamlarida soʻzma-soʻz mos keladi, masalan, 2012-yilgi The Economist Book of Business Quotationsda. Shuning uchun qoʻshtirnoq ichida bizda faqat ikkinchi jumla: uning mazmuniy qismini skanda oʻzimiz koʻrdik.
Qoidadagi eng aniq soʻz — «koʻpaytiradi». Avtomatlashtirish jarayonga bir ulush foyda qoʻshmaydi. U jarayonni boricha oladi va uni tez-tez hamda tezroq takrorlaydi. Ikkinchi effekt ham bor: ilgari inson bajargan ortiqcha qadamni endi ssenariy bajaradi va bu qadamni payqaydigan hech kim qolmaydi.
Drucker, 1963: qilinmasligi kerak boʻlgan ishni samarali qilish
Hammerdan 27 yil oldin xuddi shu fikrni Peter Drucker «Managing for Business Effectiveness» maqolasida (Harvard Business Review, 1963-yil may) ifodalagan. Unda shunday ibora bor: «Umuman qilinmasligi kerak boʻlgan ishni yuqori samaradorlik bilan qilishdan koʻra befoydaroq narsa, shubhasiz, yoʻq». Ifoda va manbani Quote Investigator boʻyicha tekshirdik.
Qayta hikoyalar uni asta-sekin yemirib bordi. Quote Investigator bir nechta versiyani keltiradi. 1964-yilda iboradan «shubhasiz» tushib qolgan. 1991-yilda «yuqori samaradorlik bilan» «samarali»ga qisqargan. 1995-yilda «befoydaroq» oʻrniga «kamroq unumli» qoʻyilgan. «Umuman» barcha versiyalarda saqlanib qolgan va bu tushunarli: ibora aynan shu soʻzga tayanadi. Druckerda gap umuman boʻlmasligi kerak boʻlgan harakat haqida.
Fikr Druckerdan ham qadimiyroq. Quote Investigator The Journal of Educationda 1907-yilda chop etilgan oʻxshash satrni topadi: u yerda professor Giddingsning taʼrifi keltiriladi, unga koʻra maʼmuriy boshqaruv — qilinmasligi kerak boʻlgan ishni qilishning tizimli usuli. Lekin samaradorlik haqidagi ifoda Druckerga tegishli. Maqola nomida effectiveness — natijadorlik, iborada esa efficiency — samaradorlik turibdi. Keraksiz ishni juda samarali qilish mumkin, natija bundan oshmaydi.
Deming: sifatni sotib olib boʻlmaydi
Edwards Deming boshqa tomondan yondashgan. «Out of the Crisis» kitobida (1986; birinchi versiyasi 1982-yilda boshqa nom bilan chiqqan) u shunday yozgan: «Oʻzgarishni faqat inson amalga oshira oladi, „temir“ (kompyuterlar, gadjetlar, avtomatlashtirish, yangi dastgohlar) emas. Kompaniya oʻziga sifatni sotib ololmaydi» (Out of the Crisis, 18-bet).
Deming til modellaridan qirq yil oldin yozgan, lekin mexanika oʻsha. Vositani sotib olish qaysi qadamlar kerakligi haqidagi savolga javob bermaydi. Javobni jarayonni biladigan odam bera oladi: qadam natijasini kim oʻqiydi va qadam olib tashlansa nima buziladi. Model buni bilmaydi. U chatdan chatga uzatilayotgan xabarlarni koʻradi, lekin ular nega uzatilayotganini bilmaydi.
Ssenariy yigʻishdan oldin nimani oʻchirish kerak
n8n da ssenariy yigʻish yoki model ulashdan oldin jarayonni soatlar haqidagi tahlildagi kabi qadamlarga ajratib yozib chiqing. Keyin har bir qadamga beshta savol bering.
- Qadam natijasidan kim foydalanadi? Agar na odamni, na keyingi qadamni aytib boʻlmasa, natijani hech kim oʻqimaydi.
- Ertaga qadamni olib tashlasangiz, nima buziladi? Agar javob «hech narsa» yoki «doim shunday boʻlgan» boʻlsa, qadam — oʻchirishga nomzod.
- U boshqa qadamni takrorlamaydimi? Bir xil maʼlumotlar ikki joyga kiritiladi, bir xil tekshiruvni savdo boʻlimi ham, buxgalteriya ham qiladi.
- Uni qoʻshni qadam bilan birlashtirish mumkinmi? Ikki kishidagi ketma-ket ikkita kelishuv baʼzan bittaga qisqaradi.
- U umuman kerakmi? Allaqachon ishdan ketgan rahbar uchun hisobot va hech kim ochmaydigan chatga nusxa — endi mavjud boʻlmagan jarayonning qoldiqlari.
Shunday ham boʻladiki, qadam beshta savolning hammasidan oʻtadi, lekin har doim ham kerak emas. Unda uni shartli qilishadi: masalan, kelishuv faqat belgilangan chegaradan yuqori chegirma uchun kerak.
Qolgan narsa avtomatlashtiriladi. Tartib oʻsha «koʻpaytiradi» tufayli muhim. Odamlar yuritadigan jarayondan qadamni bitta koʻrsatma bilan olib tashlash mumkin. Ishlab turgan ssenariydan uni olib tashlash esa — tuzatish, tekshiruv va uning natijasiga bogʻlanib ulgurgan hamma narsani qidirish demak.
n8n da ssenariyni faqat shundan keyin yigʻish mantiqli. Shuning uchun bizning biznesni avtomatlashtirish xizmatimiz jarayonni qadamlar boʻyicha tahlil qilishdan boshlanadi, yigʻish esa keyin keladi. Ssenariy mijozning serveriga oʻrnatiladi va uning kalitlari bilan ishlaydi, shuning uchun har bir ortiqcha qadamga keyinchalik mijozning oʻzi xizmat koʻrsatishiga toʻgʻri kelardi.
Biz nimani bilmaymiz
Hammerning maqolasi HBR saytida pullik obuna ortida yopiq, uning ifodalarini 90406-reprintning PDF faylidan oldik. Gates boʻyicha 1995-yilgi skanlarda qidiruv qoidaning ikkinchi jumlasi oxirini va birinchisining boshini koʻrsatdi. Ikkala jumlani toʻliq holda faqat iqtiboslar toʻplamlarida koʻrdik, shuning uchun birinchisini oʻz soʻzlarimiz bilan beramiz. Drucker iqtibosini va uning keyingi versiyalarini 1963-yilgi HBRga havola qiladigan Quote Investigator boʻyicha tekshirdik; HBR arxivining oʻzini ochmadik. Demingni — Deming instituti sahifasi va skan matni boʻyicha qidiruv orqali; kitobni toʻliq oʻqimadik.
Oʻchirilgan qadamlar avtomatlashtirilganlaridan koʻra yaxshiroq oʻzini oqlashi haqida oʻz maʼlumotlarimiz yoʻq. Hozircha mijozlarimiz yoʻq, demak, oʻlchovlar ham yoʻq. Qoida eski va mexanikani yaxshi tushuntiradi, lekin bu oʻlchov emas.
Agar oʻz jarayoningizdagi ortiqcha narsani topmoqchi boʻlsangiz, uni soʻrovnomada tasvirlab bering. 48 soatdan soʻng xarita yuboramiz: odamlar zimmasidan nimani olish kerak, qanday tartibda va bu qancha turadi. Buning uchun qoʻngʻiroq kerak emas.
