Druckerga nisbat beriladigan ibora
«Nima oʻlchansa, oʻsha boshqariladi» iborasini odatda Peter Drucker nomi bilan keltirishadi. Danny Buerkli 2019-yilgi tahlilida Drucker buni aytmaganini yozadi va Drucker Institutiga havola qiladi. Biz u havola qilgan institut maqolasini ochdik. U boshqa ibora haqida — «oʻlchab boʻlmasa, boshqarib boʻlmaydi», bu haqda quyida gaplashamiz. Druckerning barcha matnlarini qayta oʻqib, birinchi ibora u yerda yoʻqligini isbotlay olmaymiz. Lekin uning toʻliq varianti qayerdan kelganini koʻrsatish mumkin.
Qisqa formulani maslahat sifatida keltirishadi: hisoblashni boshlang, boshqaruv oʻzi paydo boʻladi. Toʻliq variantning maʼnosi boshqacha. 2008-yil fevralida The Observer gazetasining menejment boʻlimi muharriri Simon Caulkin unga alohida kolumna bagʻishlagan. U iboraning toʻgʻriligi bilan bahslashmaydi. Uni notoʻgʻri tushunishlarini yozadi va toʻliq keltiradi: nima oʻlchansa, oʻsha boshqariladi, «hatto uni oʻlchash va boshqarish maʼnosiz boʻlsa ham va hatto bu tashkilot maqsadiga zarar yetkazsa ham» (bu yerda va keyingi oʻrinlarda tarjima bizniki). Kolumnada Drucker nomi tilga olinmaydi.
Caulkin 1956-yilgi ishga tayanadi. Oʻshanda V. F. Ridgway Administrative Science Quarterly jurnalida «Dysfunctional Consequences of Performance Measurements» maqolasini chop etgan. Caulkinning soʻzlariga koʻra, Ridgway menejerlarning oʻz tashvishlarini imkon qadar koʻproq raqamlarga keltirish odati nimaga olib kelishini tasvirlagan.
Kolumnadagi misol savdoga yaqin. Koll-markaz qoʻngʻiroqlarni, ularning davomiyligi va qiymatini hisoblaydi, raqamlar esa oʻsha kuni kechqurunoq rahbarning stolida boʻlishi mumkin. Lekin ular faollik hajmini tasvirlaydi. Koll-markaz oʻz vazifasini bajaryaptimi, buni ulardan bilib boʻlmaydi: agar ishning katta qismi yomon xizmat haqidagi shikoyatlarni koʻrib chiqishdan iborat boʻlsa, qoʻngʻiroqning arzonligi hech narsani anglatmaydi.
Goodhart qonunini Goodhart taʼriflamagan
Ikkinchi ibora: «koʻrsatkich maqsadga aylanganda, u yaxshi koʻrsatkich boʻlishdan toʻxtaydi». Uni Goodhart qonuni deb atashadi.
Charles Goodhart — iqtisodchi. 1975-yilda u Avstraliya Rezerv banki toʻplamida Buyuk Britaniyadagi pul-kredit boshqaruvi haqida yozgan. Uning taʼrifi quruqroq: «har qanday kuzatiladigan statistik qonuniyat unga boshqaruv maqsadida bosim oʻtkaza boshlashlari bilanoq yemirilishga moyil». Bu matnni shu toʻplamdan iqtibos keltiradigan Journal of Graduate Medical Education jurnalidagi maqola (2021-yil) boʻyicha keltiramiz.
Mashhur taʼrifni Marilyn Strathern 1997-yilda Britaniya universitetlaridagi audit haqidagi maqolasida yozgan (European Review, 5-jild, 308-bet). Bir gapdan keyin u izoh beradi: Keith Hoskin buni Goodhartning pul nazorati vositalari haqidagi kuzatuviga koʻra Goodhart qonuni deb ataydi.
Versiyalar orasidagi farq uslubda emas. Goodhart hech kim unga tayanmagunicha saqlanib turgan statistik qonuniyat haqida gapiradi. Uni boshqaruv dastagiga aylantirishlari bilan u buzilib ketadi. Strathern buni maqsadlar va koʻrsatkichlar haqidagi qoida sifatida qayta bayon qilgan. Bu shaklda uni slaydga qoʻyish qulay, qayerdan kelganini esa unutish oson.
Deming buning teskarisini aytgan
«Oʻlchab boʻlmasa, boshqarib boʻlmaydi» iborasini goh Druckerga, goh Edwards Demingga nisbat berishadi. Drucker haqida uning nomidagi institut javob bergan. 2013-yilda Drucker Instituti saytida neyroiqtisodchi Paul Zakning maqolasi chiqqan. Zak Drucker buni aytmaganini, bu xatoni esa unga institut xodimi koʻrsatib berganini yozadi. Hozir maqola faqat veb-arxivda ochiladi. Deming The New Economics kitobida buning aksini yozadi: «biror narsani oʻlchab boʻlmasa, uni boshqarib boʻlmaydi deb hisoblash xato — bu qimmatga tushadigan afsona». Iqtibosni Deming Instituti keltiradi.
Deming imzosi bilan yana bir ibora yuradi: «har bir tizim aynan oʻzi oladigan natijalarni olish uchun mukammal loyihalangan». Sogʻliqni saqlashni takomillashtirish instituti (IHI) materialida 2015-yilda Earl Conway va Paul Batalden uning qayerdan kelganini aytib beradi. Asl variant Procter & Gamble kompaniyasidan Arthur Jonesga tegishli boʻlib, unda tashkilotlar haqida gap borgan. Batalden «tashkilot»ni «tizim»ga almashtirgan va ibora shu koʻrinishda tarqalgan.
Tahlil qilingan barcha iboralar ichida bu eng amaliysi. Agar saralovchi keraksiz lidlar keltirayotgan boʻlsa, ehtimol, u buzilmagan. U keraksiz lidlar keltiradigan qilib sozlangan.
Hisoblash mumkin boʻlgan hamma narsa ham muhim emas
«Hisoblash mumkin boʻlgan hamma narsa ham muhim emas va muhim boʻlgan hamma narsani ham hisoblab boʻlmaydi» — buni odatda Einsteinga nisbat berishadi. Quote Investigator toʻliq taʼrifni sotsiolog William Bruce Cameronning 1963-yilgi Informal Sociology darsligida topgan. Birinchi yarmini Cameron 1957-yilgi maqolasidayoq yozgan.
Quote Investigator topgan iboraning Einstein bilan eng erta bogʻlanishi 1986-yilga toʻgʻri keladi. Oʻsha yili chiqqan biznes-kitobda Einstein uni Prinstondagi kabinetida doskaga bor bilan yozib qoʻygani aytiladi. Kitobda dalil yoʻq, Einstein esa oʻsha paytga kelib vafot etganiga 31 yil boʻlgan edi.
Savdo voronkasi uchun bu yerda ikkinchi yarmi foydali. Kiruvchi xabarlar sonini hisoblash oson. Odamning shu oyda xarid qilishga tayyorligini — qiyin. Faqat birinchisi boʻyicha baholanadigan tizim vaqt oʻtishi bilan ikkinchisini payqamay qoʻyadi.
Metrika AI-saralovchini qanday buzadi
Radar — bizning mahsulotimiz: u ochiq eʼlon qilingan soʻrovlarni yigʻadi va ularni sunʼiy intellekt yordamida saralaydi. Har qanday saralovchi xabarlar oqimini raqamga aylantiradi va bu raqamning darhol maqsadga aylanib qolish ehtimoli paydo boʻladi.
Tasavvur qiling, pilot muvaffaqiyati «haftasiga saralangan lidlar soni» deb yozib qoʻyilgan. Model bundan oʻzgarmaydi. Uni sozlaydigan odamlar oʻzgaradi. Kesish chegarasini bir-ikki ballga tushirishadi. Belgilarga «qiziqmoqda»ni qoʻshishadi. Model yoʻriqnomasiga «shubha boʻlsa, lid deb hisobla» deb yozib qoʻyishadi. Har bir tuzatish alohida olinganda oqilona koʻrinadi. Raqam oʻsadi, uchrashuvlar esa bundan albatta koʻpayavermaydi.
Mijozlarga javob beradigan bot bilan ham xuddi shunday boʻladi. Agar javob olgan xabarlar ulushini oʻlchasangiz, hamma narsaga ketma-ket javob berish eng foydali: spamga ham, «rahmat»ga ham, boshqa odamga yozilgan xabarga ham. Ulush 100% ga yaqinlashadi, mijozlar esa koʻpaymaydi.
Bu — Goodhart kuzatuvining amaliy koʻrinishi. BAAdagi sovuq xatlar haqidagi maqolada nazorat tanlanmasida tekshirilgan 25 ballik kesish chegarasini eʼlon qilgan edik. «Ball chegaradan yuqori — xaridorga oʻxshaydi» degan bogʻliqlik chegara oʻlchov asbobi boʻlib xizmat qilgunicha saqlanadi. Lidlar soni boʻyicha hisobot bera boshlashganda, bu bogʻliqlik endi hech narsa bilan himoyalanmagan boʻladi.
Ikkinchi xarajat ham bor. Herbert Simon 1971-yilgi maʼruzasida axborot «oluvchilarning eʼtiborini isteʼmol qiladi. Shuning uchun axborot boyligi eʼtibor qashshoqligini keltirib chiqaradi» deb yozgan. Saralovchi menejerning bir soatini tejash uchun kerak. Shishirilgan lidlar roʻyxati esa shu soatni yeb qoʻyadi. Natijada aynan Caulkin yozgan narsa chiqadi: oʻlchash maqsadga qarshi ishlaydi.
Startdan oldin pilotning qaysi metrikasini yozib qoʻyish kerak
Bizda pilot ikki hafta davom etadi, muvaffaqiyat metrikasi startdan oldin yozib qoʻyiladi. Arizalarni saralovchi uchun yuqorida aytilganlardan bir nechta qoida kelib chiqadi.
Metrika voronkada tizim bajaradigan ishdan pastroqda turadi. Saralovchi lidlar beradi, demak, boʻlib oʻtgan uchrashuvlarni oʻlchash kerak. Ikki haftada uchrashuvlar kam toʻplanishi mumkin. Unda endi mijozning oʻzi qiladigan eng yaqin qadamni yozib qoʻyish halolroq: menejerga javob berdi, uchrashuvga rozi boʻldi. Va oʻsha yerning oʻzida uchrashuv boʻlib oʻtgan-oʻtmaganini qaysi sanada tekshirishimizni ham yozib qoʻyish kerak.
Metrikalar juft-juft qoʻyiladi, toki biri ikkinchisini sunʼiy oshirishga xalaqit bersin:
- kunlik lidlar soni — menejer tekshiruvdan keyin haqiqiy deb tan olganlar ulushi bilan yonma-yon;
- javob olgan xabarlar ulushi — mijoz yana yozgan dialoglar ulushi bilan yonma-yon;
- birinchi javob tezligi — menejer qayta yozishiga toʻgʻri kelmagan javoblar ulushi bilan yonma-yon;
- belgilangan uchrashuvlar soni — boʻlib oʻtgan uchrashuvlar ulushi bilan yonma-yon.
Bir raqamni uning juftini tushirish hisobiga koʻtarsangiz, bu sezilmay qolmaydi. Savdoni avtomatlashtirishda ham metrikalarni xuddi shunday, juft-juft qoʻyamiz: u yerda voronkaning oltita koʻrsatkichi bor va har birini avval «oldin» holatida oʻlchaymiz.
Haftada bir marta kimdir tanlanmani koʻz bilan oʻqib chiqadi. Faqat qabul qilingan arizalarni emas, rad etilganlarini ham — ular ustidan hech kim shikoyat qilmaydi, shuning uchun u yerdagi xatolar uzoqroq yashaydi. BAA haqidagi maqolada skoring xatosini tasvirlagan edik: shu sababli dvigatel topishi kerak boʻlgan lidlarning yarmi jimgina dayjestga tushmay qolardi. Uni birinchi jangovar ishga tushirishdan oldin topdik, rad etilgan aniq xabarlarni tahlil qilmaganimizda esa u «bozorda lidlar kam» degandek koʻrinardi.
Va oxirgisi, Deming boʻyicha: yomon hisoblanadigan narsa pilotdan chiqarib tashlanmaydi. Suhbat sifatini raqam bilan tasvirlab boʻlmaydi, lekin uni oʻqish mumkin. Qoʻlda tuziladigan tanlanma aynan shuning uchun kerak.
Biz nimani bilmaymiz
Caulkin kolumnasini 2026-yil sentabrida ochib, solishtirib chiqdik. Drucker Institutining 2013-yilgi maqolasini veb-arxivdagi nusxada oʻqidik: eski manzil endi druckerplus.org saytiga yoʻnaltiradi. Bu maqola «oʻlchab boʻlmasa, boshqarib boʻlmaydi» iborasi Druckerga tegishli emasligini koʻrsatadi. «Nima oʻlchansa, oʻsha boshqariladi» iborasi haqida unda hech narsa yoʻq, institut bu iborani ham Druckerga tegishli emas deb koʻrsatgan manbani topmadik. Bu borada faqat Buerkliga tayanamiz. Bu iborani birinchi boʻlib kim Druckerga nisbat berganini bilmaymiz. Ridgwayning 1956-yilgi ishini toʻliq oʻqimaganmiz va uni boshqalarning bayonidan bilamiz.
Goodhartning 1975-yilgi birlamchi manbasini ochmadik, uning taʼrifi 2021-yilgi maqoladan olingan. Deming iqtibosining sahifa raqamini kitob bilan solishtirmadik. 1986-yil — Quote Investigator topgan iboraning Einstein bilan eng erta bogʻlanishi. Undan ertaroq bogʻlanish ham topilishi mumkin.
Oʻz skoringimizda Goodhart effektini oʻlchaganimiz yoʻq. Yuqoridagi qoidalar pilotni qanday tashkil qilishimizni tasvirlaydi. Ular savdoga qanday taʼsir qilishini hali oʻlchamadik.
Voronkangizda nima hisoblanishini va undan nimani sunʼiy oshirish oson ekanini koʻrmoqchi boʻlsangiz, bitta jarayonni bosh sahifadagi soʻrovnomada tasvirlab bering. Tahlilni 48 soat ichida yuboramiz, buning uchun qoʻngʻiroqlashish shart emas.
