95% qayerdan paydo boʻldi
2025-yil avgustida biznes OAV «AI-pilotlarning 95% i muvaffaqiyatsiz tugaydi» iborasini keng tarqatdi. Manba — MIT NANDAning «The GenAI Divide: State of AI in Business 2025» hisoboti, muqovasida 2025-yil iyuli koʻrsatilgan. Fayl v0.1 versiyasi deb belgilangan, ikkinchi sahifada Preliminary Findings, yaʼni dastlabki xulosalar deb yozilgan. Taqrizchi sifatida hammualliflardan biri koʻrsatilgan, tashqi taqriz boʻlmagan. MIT hisobotni endi oʻz saytida saqlamaydi, biz uning nusxasini uchinchi tomon saytida oʻqidik.
Hisobot xulosasida shunday deyilgan: «Generativ sunʼiy intellektga $30–40 mlrd korporativ investitsiyalarga qaramay, hisobot kutilmagan natijani aniqlaydi: tashkilotlarning 95% i nol daromad olmoqda» (MIT NANDA, 2025, v0.1 nusxasi; bu yerda va keyingi oʻrinlarda tarjima bizniki). Keyingi gapda mualliflar millionlarni integratsiya qilingan AI-pilotlarning atigi 5% i keltirishini, mutlaq koʻpchiligi esa P&Lga oʻlchanadigan taʼsirsiz qolib ketganini yozadi. «95% muvaffaqiyatsiz pilot» aynan shu ikki gapdan kelib chiqqan. Lekin millionlar keltirmaydigan pilot hali muvaffaqiyatsiz degani emas.
Endi usul haqida. Mualliflar ochiq taʼriflangan 300 dan ortiq AI-loyihani koʻrib chiqqan, 52 ta tashkilot vakillari bilan tuzilmaviy intervyular oʻtkazgan va toʻrtta soha konferensiyasida rahbarlardan 153 ta anketa yigʻgan. Davr — 2025-yil yanvar–iyun.
Muayyan vazifa uchun moʻljallangan vosita, agar foydalanuvchilar yoki rahbarlar u unumdorlikka yoki P&Lga sezilarli va barqaror taʼsir koʻrsatganini aytgan boʻlsa, muvaffaqiyatli hisoblangan. Aytgan, hisobotlarda koʻrsatmagan. Mualliflarning oʻzi ogohlantiradi: raqamlar yoʻnalish jihatidan toʻgʻri, kompaniyalarning rasmiy hisobotlariga emas, intervyularga tayanadi, muvaffaqiyat taʼriflari esa turli tashkilotlarda mos kelmasligi mumkin.
Hisobotda ikkinchi raqam ham bor — buyurtma asosida yaratilgan yoki vendordan sotib olingan korporativ AI-tizimlar haqida. Ularni tashkilotlarning 60% i oʻrgangan, pilotgacha 20% i, real ishga tushirishgacha — 5% i yetib borgan. Bu boshqa daʼvo va u faqat shunday tizimlarga taalluqli: ChatGPT va Copilot unga kirmaydi. Agar voronkani chizilganidek oʻqisak, piloti boʻlgan tashkilotlardan har yigirmatadan biri emas, har toʻrttadan biri real ishga chiqqan.
Oʻsha hisobotda ChatGPT va Copilot keng tarqalgani aytilgan: tashkilotlarning 80% dan ortigʻi ularni oʻrgangan yoki pilotda sinagan, deyarli 40% i joriy etilganini maʼlum qiladi. Til modeliga rasmiy obunani kompaniyalarning 40% i sotib olgan, xodimlar esa kompaniyalarning 90% dan ortigʻida ish uchun shaxsiy AI-vositalardan muntazam foydalanadi. Mualliflar bahosiga koʻra, bunday vositalar birinchi navbatda P&Lni emas, shaxsiy unumdorlikni oshiradi. Xuddi shu uzilishni quyida McKinsey soʻrovi ham koʻrsatadi.
Call-markaz: yangi xodimlar yutdi
Erik Brynjolfsson, Danielle Li va Lindsey Raymond amerikalik dasturiy taʼminot kompaniyasining qoʻllab-quvvatlash xizmatini oʻrgangan. Kanal — matnli chat. Operatorlarga GPT asosidagi yordamchi berilgan: u javob variantlarini taklif qilgan, javobni esa baribir inson bergan.
Metrika — bir soatda hal qilingan murojaatlar. NBERning 2023-yil apreldagi ishchi versiyasida 5 179 operatorda oʻsish oʻrtacha 14%, yangi va past malakali xodimlarda 34%, tajribali va kuchli xodimlarda — minimal. Quarterly Journal of Economicsda 2025-yilda chop etilgan versiyada tanlanma 5 172 kishigacha aniqlashtirilgan. U yerda oʻrtacha samara 15%, tajribasi va malakasi kamroq boʻlganlarda taxminan 30%. Eng kuchlilarda — tezlikda biroz oʻsish va sifatda biroz pasayish. Bundan tashqari, mijozlar chatda xushmuomalaroq yoza boshlagan, operatorlar esa kamroq ishdan ketgan.
Mualliflar buni shunday tushuntiradi: vosita yangi xodimlarga eng yaxshi operatorlarning usullarini yetkazadi. Tajribalilarga, raqamlarga qaraganda, yetkazadigan deyarli hech narsa boʻlmagan: ular shusiz ham shu usullar bilan ishlagan.
Pilot uchun bundan oddiy xulosa kelib chiqadi. Oʻrtacha 15% baʼzilardagi sezilarli oʻsish va boshqalardagi deyarli nol oʻsishdan yigʻiladi. Faqat oʻrtachani hisoblasangiz, vosita kimga kerakligi, kimga esa xalaqit berayotgani koʻrinmaydi.
BCG: sunʼiy intellekt zarar keltira boshlaydigan chegara
2023-yilda HBS, Wharton va MIT Sloan tadqiqotchilari BCG bilan birga 758 nafar konsultantda — firmaning oddiy konsultantlarining taxminan 7% ida — tajriba oʻtkazgan. Dizayn oldindan roʻyxatdan oʻtkazilgan. Vosita — GPT-4.
Model imkoniyatlari doirasiga sigʻadigan 18 ta vazifada sunʼiy intellekt bilan ishlagan konsultantlar 12,2% koʻproq vazifani bajargan, 25,1% tezroq ishlagan, sifat esa 40% dan ham koʻproq yuqori boʻlgan. Tajribagacha oʻrtachadan past natija koʻrsatganlar 43%, oʻrtachadan yuqorilar — 17% qoʻshgan. Odatda aynan shu qismni qayta hikoya qilishadi.
Bitta vazifani mualliflar ataylab model imkoniyatlaridan tashqarida tanlagan. Unda sunʼiy intellekt bilan ishlagan konsultantlar «sunʼiy intellektsiz ishlaganlarga qaraganda toʻgʻri yechimga 19 foiz punkt kamroq kelgan» (HBS Working Paper 24-013, 2023). Ish nomida bu chegara aynan shunday taʼriflangan — tishli, yaʼni notekis.
Tadqiqotning ikkita cheklovi bor. Vazifalar konsalting vazifalariga oʻxshaydi, lekin tajriba uchun maxsus tuzilgan. Model — 2023-yil namunasidagi GPT-4. Mualliflardan birining soʻzlariga koʻra, maqola 2026-yilda Organization Science jurnalida chiqqan, lekin yakuniy matnni oʻqimadik va ishchi versiyaga tayanamiz.
METR: 2025-yilda sekinroq, 2026-yilda noaniq
2025-yil iyulida METR randomizatsiyalangan tajribani eʼlon qildi: yirik open-source loyihalarning 16 nafar tajribali dasturchisi, 246 ta real vazifa, Claude 3.5 va 3.7 Sonnet bilan Cursor Pro. Boshlanishidan oldin dasturchilar 24% tezlashishni kutgan. Keyin 20% tezroq ishlay boshladik deb hisoblagan. Oʻlchovga koʻra sunʼiy intellekt bilan vazifalar 19% koʻproq vaqt olgan.
METR darhol izoh berdi: bu 2025-yil boshidagi bitta sharoitdagi surat, sunʼiy intellekt koʻpchilik dasturchilarga foydasiz ekanining isboti emas.
2026-yil fevralida 2025-yil oxiridagi vositalar boʻyicha yangilanish chiqdi. Dastlabki guruhda vazifaga ketgan vaqt −18%, yaʼni tezlashish, lekin ishonch oraligʻi −38% dan +9% gacha. Yangi ishtirokchilarda −4%, oraliq −15% dan +9% gacha. Ikkala oraliq ham nolni oʻz ichiga oladi: hech qaysi tomonga statistik ahamiyatli samara yoʻq.
Dizayn oʻzgarishi sababi raqamlarning oʻzidan qiziqroq. Ishtirokchilarga soatiga $50 toʻlanadi, shunga qaramay ishning yarmini sunʼiy intellektsiz qilishni istamaydigan dasturchilar ulushi oʻsib bormoqda. Tanlanmadan sunʼiy intellekt bilan eng ishtiyoq bilan ishlaydiganlar chiqib ketadi, shuning uchun METR bahosiga koʻra haqiqiy tezlashish oʻlchanganidan ancha yuqori boʻlishi mumkin. «Tanlov effektlarining jiddiyligi sababli biz tadqiqot dizaynini oʻzgartirish ustida ishlayapmiz», — deb yozadi METR (2026-yil fevral). 2025-yilgi tadqiqot sahifasida endi oʻsha natijalar joriy samarani aks ettirmasligi haqida belgi turibdi.
2026-yilda kim bu yangilanishsiz «19% sekinroq» deb iqtibos keltirsa, eskirgan oʻlchovni takrorlayapti.
Solow taʼriflagan uzilish
2026-yil 25-avgustda The Register McKinseyning «The state of AI in 2026: On the road to ROI» yangi soʻrovini qayta bayon qildi. 1 719 kishi soʻralgan. Oʻntadan sakkiztasi sunʼiy intellekt shaxsiy unumdorligini oshirganini aytadi. Sunʼiy intellektning EBITga qandaydir taʼsirini 37% koʻradi, bu bir yil oldingi bilan deyarli bir xil. EBITning kamida 5% ini sunʼiy intellektga bogʻlaydigan va taʼsirni sezilarli deb ataydiganlar taxminan 6%.
Ikkala raqam ham — respondentlar javoblari, kompaniyalar hisobotidagi maʼlumotlar emas. Lekin turli narsalar soʻralgan: 80% — oʻz ishi haqida, 37% — kompaniya foydasi haqida. Birinchisi ikkinchisiga oʻz-oʻzidan aylanmaydi.
Bu uzilish eski. 1987-yilda iqtisodchi Robert Solow New York Times Book Review uchun yozgan taqrizida shunday degan: «Kompyuter asri hamma joyda koʻrinadi, faqat unumdorlik statistikasida emas» (Yoram Bauman toʻplamiga koʻra). Unumdorlik paradoksi haqidagi suhbat odatda shu iboradan boshlanadi. 39 yildan keyin uni deyarli tuzatishsiz qayta yozish mumkin: unumdorlik oʻsishini oʻntadan sakkiz kishi sezadi, EBITda esa uni 37% koʻradi.
Oʻz pilotingizda nimani oʻlchash kerak
Yuqoridagi uchta tajriba MIT hisobotidan bitta jihati bilan farq qiladi: ularda natija oʻlchangan, MIT esa uni soʻragan. Bitta jarayon uchun pilotda bu oltita qoidaga aylanadi.
- Metrikani boshlanishdan oldin yozib qoʻyish. Fanda bu dastlabki roʻyxatdan oʻtkazish deb ataladi, BCG tajribasi shunday tuzilgan: gipoteza va oʻlchash usuli maʼlumotlar paydo boʻlishidan oldin qayd etiladi. Pilotda bitta gap yetarli — nimani, qanday birlikda hisoblaymiz, qaysi raqam muvaffaqiyat boʻladi.
- «Oldin»ni oʻlchash. Bir hafta odatdagidek ishlab, xuddi shu narsani hisoblash. Oqim imkon bersa, nazorat guruhi yaxshiroq: murojaatlarning bir qismi eskicha ketadi.
- Yangi va tajribali xodimlarni alohida hisoblash. Oʻrtacha koʻrsatkich kimda oʻsish boʻlganini yashiradi.
- Sifatni tezlik bilan birga oʻlchash. Model imkoniyatlari chegarasidan tashqarida BCG konsultantlari koʻproq xato qilgan, call-markazning eng kuchli operatorlarida esa sifat biroz pasaygan.
- Soʻramasdan, vaqtni oʻlchash. METR dasturchilari tezlashganiga ishonch hosil qilgan edi, oʻlchov sekinlashuvni koʻrsatdi.
- Pulga aylantirish. Shaxsiy unumdorlik oʻsishini McKinsey soʻraganlarning 80% i qayd etadi, EBITga taʼsirni — 37% i. Pilot ikkinchi savolga javob berishi kerak.
Bunday pilot uchun jarayonning oʻzini qanday tanlashni birinchi navbatda nimani avtomatlashtirish haqidagi maqolada tahlil qilganmiz.
Bizning pilotlarimiz ikki hafta davom etadi va muvaffaqiyat metrikasini ish boshlanishidan oldin yozib qoʻyamiz. Mohiyatan bu oʻsha dastlabki roʻyxatdan oʻtkazish, faqat koʻlami — bitta jarayon. Oʻz pilotlarimiz natijalari bizda hozircha yoʻq, shuning uchun maqolada bizning birorta ham raqamimiz yoʻq.
Biz nimani bilmaymiz
MIT NANDA hisoboti — Preliminary Findings belgisi bilan v0.1 versiyasi, tashqi taqrizsiz. MIT uni endi oʻz saytida saqlamaydi, biz nusxasini uchinchi tomon saytida oʻqidik. McKinsey sahifasi bizda ochilmadi: raqamlar The Register bayonidan olingan, soʻrov sanalari va aniq ifodalarni solishtirmadik. BCG maqolasining Organization Sciencedagi yakuniy versiyasini koʻrmadik. Solow iqtibosini Bauman toʻplamiga koʻra keltiramiz, New York Times arxivini ochmadik.
Call-markaz — bitta kompaniya va bitta turdagi vazifalar. BCG tajribasi tadqiqot uchun tuzilgan vazifalarda va 2023-yil modelida oʻtgan. Bu tadqiqotlarning birortasi ham Oʻzbekiston yoki BAA kichik biznesida oʻtkazilmagan, ularning foizlarini sizning jarayoningizga toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchirib boʻlmaydi.
Bunday pilotlarni qanday quramiz — boshida bitta jarayon va shartnomada «oldin» metrikasi — «Biznesga sunʼiy intellektni joriy etish» sahifasida yozilgan.
Agar bunday pilot uchun jarayonni chetdan kimdir tahlil qilib berishini istasangiz, uni bosh sahifadagi soʻrovnomada taʼriflang. Bitta jarayon tahlili 48 soat ichida keladi, bepul va qoʻngʻiroqsiz.
