Avval hammasi edi, endi uch toifa
2021-yil aprelidan «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonunda OʻRQ-666 tahriridagi 27-1-modda amal qilgan. Oʻzbekiston fuqarolarining shaxsga doir maʼlumotlariga axborot texnologiyalaridan foydalangan holda ishlov bergan mulkdor va (yoki) operator «ularning jisman Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan texnik vositalarda hamda belgilangan tartibda Shaxsga doir maʼlumotlar bazalarining davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilgan shaxsga doir maʼlumotlar bazalarida yigʻilishini, tizimlashtirilishini va saqlanishini taʼminlashi shart» edi (bu yerda va keyingi oʻrinlarda iqtiboslar — lex.uz dagi rasmiy oʻzbekcha matnlardan). Yaʼni bazalarni Davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazish ham kerak edi.
Chat-bot uchun bu bir maʼnoli tushunilardi. Mijoz bilan yozishmada shaxsga doir maʼlumotlar bor, demak, uni faqat mamlakat ichidagi serverda saqlash mumkin. API orqali murojaat qilinadigan OpenAI yoki Anthropic modeli bunday sxemaga sigʻmasdi. Bu tahrir hozirgacha bloglarda va xosting-provayderlar sahifalarida takrorlanib kelmoqda.
OʻRQ-1125 Qonuni 2026-yil 26-mart sanasi bilan qabul qilingan va rasmiy eʼlon qilingan kundan, yaʼni 27-martdan kuchga kirgan. 27-1-modda yangidan bayon etilgan va majburiy roʻyxat qisqa boʻlib qolgan: «Quyidagi shaxsga doir maʼlumotlar Oʻzbekiston Respublikasi hududida saqlanishi shart: jismoniy shaxslarning biometrik maʼlumotlari; jismoniy shaxslarning genetik maʼlumotlari…». Uchinchi toifa — Oʻzbekistonda faoliyat yuritayotgan telekommunikatsiyalar operatorlari xizmatlaridan foydalanuvchi jismoniy shaxslarning maʼlumotlari.
Shu bilan birga 20-modda ham oʻzgartirilgan: Davlat reyestrida Oʻzbekistonda majburiy saqlanishi lozim boʻlgan bazalar roʻyxatdan oʻtkaziladi.
Uchta shart, bittasi yetarli
Uch toifaga kirmagan hamma narsani xorijda saqlash va qayta ishlash mumkin. Buning uchun uchta shartdan birini bajarish kifoya:
- Maʼlumotlar yuboriladigan chet davlat shaxsga doir maʼlumotlarning bir xil himoya qilinishini taʼminlovchi davlat sifatida tan olingan.
- Operator vakolatli davlat organi tasdiqlaydigan talablarga javob beruvchi standart shartnomaviy shartlar yoki majburiy korporativ qoidalarni qabul qilgan va ularga rioya etadi.
- Operator roʻyxati vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlanadigan shaxsga doir maʼlumotlarni boshqarish va saqlash sohasidagi xalqaro standartlarga rioya etadi.
Shartlar muqobil. Agar birinchisi bajarilgan boʻlsa, ikkinchisi va uchinchisi talab qilinmaydi.
Mijozning roziligi xorijga uzatish uchun alohida asos sifatida tuzatish matnida tilga olinmagan. Saytdagi formadagi chekboksning oʻzi uchta shartning birortasini ham bajarilgan qilmaydi.
Bot uchun xulosa shunday. Ism, telefon va savol matni biometrik maʼlumotlarga ham, genetik maʼlumotlarga ham kirmaydi. Agar sizda uchta asosdan biri boʻlsa, bunday yozishmani tashqi modelga yuborish mumkin. Bu qoida faqat xorijga uzatishga taalluqli. U qonunning shaxsga doir maʼlumotlarni qayta ishlashga oid boshqa talablarini bekor qilmaydi.
49 ta davlat, AQSh izoh bilan, BAA yoʻq
Birinchi shartni tekshirish 2026-yil 3-avgustdan mumkin boʻldi. Shu kuni shaxsga doir maʼlumotlar bir xil himoya qilinishini taʼminlovchi chet davlatlar roʻyxati bilan birga Vazirlar Mahkamasining 29-iyuldagi 415-son qarori kuchga kirdi. Roʻyxatda 49 ta davlat va hudud bor: Yevropa Ittifoqi davlatlari, Buyuk Britaniya, Shveytsariya, Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur, Gonkong, Rossiya, Kanada, Isroil, Braziliya va boshqalar.
AQSh roʻyxatda bor, lekin izoh bilan. Mamlakat «…(EU-US Data Privacy Framework) doirasida faoliyat koʻrsatayotgan kompaniyalar uchun» kiritilgan (iqtibos — qarorning rasmiy oʻzbekcha matnidan). Baʼzi yangilik sharhlari bu izohni tushirib qoldirib, roʻyxatga AQSh kirdi, deb yozdi xolos. Farq amaliy. Data Privacy Framework ishtirokchisi boʻlmagan amerikalik provayder birinchi shartga toʻgʻri kelmaydi, u holda ikkinchi yoki uchinchi shart kerak boʻladi.
BAA, Qozogʻiston va materik Xitoy roʻyxatda yoʻq. Dubaydagi serverning oʻzi u yerga Oʻzbekiston fuqarolarining maʼlumotlarini uzatish uchun asos emas. Shartnoma shartlari yoki xalqaro standartlar qoladi.
Oʻsha qarorda transchegaraviy uzatishda maʼlumotlar sizib chiqqan holatdagi tartib ham bayon etilgan. Baza operatori sizib chiqish aniqlangan paytdan boshlab 24 soat ichida vakolatli davlat organiga xabar beradi va 72 soat ichida tafsilotlarni taqdim etadi: sabablari va bartaraf etish uchun nima qilingani.
Ovoz va yuz: chegara qayerdan oʻtadi
Biometriya majburiy roʻyxatda qoldi, shuning uchun chegara uning taʼrifi boʻyicha oʻtadi. «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonunning 4-moddasida biometrik maʼlumotlar — «subyektning anatomik va fiziologik oʻziga xos xususiyatlarini tavsiflovchi shaxsga doir maʼlumotlar».
Aniq holatlar bilan hammasi tushunarli. Agar bot doimiy mijozni yuz surati orqali tanisa yoki ovozni namuna bilan solishtirsa, u biometriya bilan ishlaydi. Bunday bazalar Oʻzbekistonda saqlanishi va reyestrda roʻyxatdan oʻtkazilishi kerak, ularni xorijdagi tashqi modelga yuborib boʻlmaydi.
Oddiy ovozli xabar bilan vaziyat murakkabroq. Ovozli xabarni matnga aylantirib, mazmuniga qarab javob beradigan bot odamni ovozidan tanimaydi. Ammo taʼrifda identifikatsiya haqida hech narsa yoʻq. Agar ovoz yozuvi hech narsa bilan solishtirilmasa, uning oʻzi biometrik maʼlumot hisoblanadimi-yoʻqmi, qonun matnidan toʻgʻridan-toʻgʻri kelib chiqmaydi.
Bu savol bizning mahsulotimizga ham tegishli. Valli — Telegram Business va saytdagi vidjet uchun avtojavobgichimiz — hozir pilot bosqichida. U mijozlarning ovozli xabarlarini matnga aylantira oladi. Unda ovozni solishtirish yoʻq. Qonunni oʻzimizcha tushunishimizni tayyor javob sifatida bermaymiz.
Xato qanchaga tushadi
2026-yil 1-sentabrdan bazaviy hisoblash miqdori (BHM) — 440 000 soʻm, buni 23-iyundagi PF-115 farmoni belgilagan. Quyidagi barcha summalar shundan kelib chiqib hisoblangan.
- Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeks (MJtK) 46²-moddasi, birinchi qism. Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisidagi qonunchilikni, shu jumladan ularni Oʻzbekistondagi texnik vositalarda saqlash talabini buzish. Jarima fuqarolar uchun 7 BHM (3,08 mln soʻm) va mansabdor shaxslar uchun 50 BHM (22 mln). Bu miqdorlar 2021-yil 29-oktabrdagi OʻRQ-726 tuzatishlaridan beri amal qiladi.
- Shu moddaning 2026-yil 21-yanvardagi OʻRQ-1115 bilan qoʻshilgan ikkinchi qismi. Sunʼiy intellekt texnologiyalaridan foydalangan holda shaxsga doir maʼlumotlarni qonunga xilof ravishda qayta ishlash va ularni OAV, telekommunikatsiya tarmoqlari yoki internetda tarqatish. Jarima 50–100 BHM, yaʼni 22–44 mln soʻm, huquqbuzarlik qurollari musodara qilinadi. Bu yerda fuqarolar va mansabdor shaxslar uchun alohida miqdorlar yoʻq.
- Jinoyat kodeksining 141²-moddasi — agar qoidabuzarlik maʼmuriy jazodan keyin takrorlansa. Jarima 100–150 BHM (44–66 mln soʻm), muayyan huquqdan 3 yilgacha mahrum qilish yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari. Ogʻirlashtiruvchi holatlarda — 150–200 BHM (66–88 mln) yoki boshqa jazolar, 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishgacha. Sanksiyalarni Gazeta.uz nashri boʻyicha keltiramiz.
Bu maqola mavzusiga 46²-moddaning ikkinchi qismi eng yaqin. U sunʼiy intellekt yordamida qonunga xilof qayta ishlash haqida, saqlash joyi haqida unda hech narsa yoʻq.
Modelni ulashdan oldin nimani tekshirish kerak
Tekshiruv tartibi:
- Uchta shartdan qaysi biridan foydalanasiz. Bittasini, aniq qilib, u tayanadigan hujjat bilan birga yozib qoʻying.
- Agar provayder amerikalik boʻlsa va asos — roʻyxat boʻlsa, kompaniyani dataprivacyframework.gov saytidagi ishtirokchilar roʻyxatidan toping. Roʻyxatda yoʻq boʻlsa — birinchi shart ishlamaydi.
- Agar asos — shartnoma boʻlsa, provayderning maʼlumotlarni qayta ishlash shartlarini oʻqib chiqing va ularni standart shartnoma shartlari deb hisoblash mumkinmi, aniqlang.
- Maʼlumotlar jismonan qayerda qayta ishlanadi. Roʻyxatga kirmagan davlatdagi maydoncha, masalan BAA yoki Qozogʻistonda, sizni ikkinchi yoki uchinchi shartga oʻtkazadi.
- Modelga odamni tanish mumkin boʻlgan yuz suratlari va ovoz namunalari ketmayaptimi.
- Qonunga koʻra Oʻzbekistonda qolishi kerak boʻlgan bazalar Davlat reyestrida roʻyxatdan oʻtkazilganmi.
- Uzatish paytida maʼlumotlar sizib chiqsa, kompaniyada kim 24 soat ichida vakolatli organga xabar beradi.
Alohida savol — maʼlumotlar model provayderiga kimning shartnomasi asosida ketadi. n8n ssenariylarini biz mijozning serveriga, uning modellarga kalitlari bilan oʻrnatamiz, kod va kirish huquqlarini unga topshiramiz. Valli boshqacha tuzilgan: bu bizning servisimiz. Biznes egasi unga oʻzining OpenAI, Anthropic yoki Google kalitini ulashi mumkin. Shunda mijozlarga javoblarni egasining kaliti va shartnomasi boʻyicha shu provayderning modeli yozadi. Oʻz kaliti ulanmaguncha javoblar platforma kaliti orqali ketadi. Egasining provayderida nosozlik boʻlsa, mijoz javobsiz qolmasligi uchun bot platformaning zaxira modeli orqali javob beradi. Ovozli xabarlarni matnga aylantirish va bot oxirgi replikalar asosida yigʻadigan mijoz kartochkasi egasining kaliti ulangan boʻlsa ham platforma modellari orqali ishlaydi. Bularning barchasi ham maʼlumotlarni uzatish hisoblanadi va tekshiruvda ularni hisobga olish kerak.
Biz nimani bilmaymiz
Bu yuridik maslahat emas. Biz aktlar matnini 2026-yil 13-sentabr holatidagi tahrirda qayta bayon qilyapmiz. Ularni mijozlar bazangizga yurist tatbiq etishi kerak.
OpenAI, Anthropic va Google Data Privacy Frameworkda ishtirok etadimi-yoʻqmi, tekshirmadik. Biz koʻrganimizcha, regulyator standart shartnoma shartlarining namunalarini eʼlon qilmagan. Vakolatli organ qaysi xalqaro standartlarni tan olishini ham bilmaymiz.
MJtK 46²-moddasining birinchi qismi hamon fuqarolarning shaxsga doir maʼlumotlarini Oʻzbekistonda saqlash haqida uch toifa boʻyicha hech qanday izohsiz gapiradi. OʻRQ-1125 qabul qilinganidan keyin u qanday qoʻllanishi nomaʼlum. Amaldagi tahririni lex.uz saytida tekshirib turing. Jinoyat kodeksi 141²-moddasining sanksiyalarini NORMA.UZ va Gazeta.uz nashrlaridan bilamiz, kodeks matnini oʻzimiz ochib koʻrmadik.
415-son qarorda roʻyxatdagi davlatlarga avtomatik uzatish xalqaro kelishuvlar asosida yaratilgan axborot tizimlari orqali, sizib chiqishga qarshi choralar koʻrilgan holda uzatish sifatida tavsiflangan. Bu oddiy tijorat API interfeysiga ham tatbiq etiladimi, matndan aniq emas. Mijozning CRMdagi telefon raqami aloqa xizmatlaridan foydalanuvchilar maʼlumotlari toifasiga kiradimi-yoʻqmi, bu ham aniq emas; biz bu toifani operatorlarning oʻz bazalari deb tushunamiz. Iqtiboslar OʻRQ-666, OʻRQ-1125, «Shaxsga doir maʼlumotlar toʻgʻrisida»gi Qonun va 415-son qarorning lex.uz dagi rasmiy oʻzbekcha matnidan olingan.
Qaysi maydonlar modelga ketishini va u kimning akkauntida ishlashini qanday hal qilishimiz — «Biznesga sunʼiy intellektni joriy etish» sahifasida.
Jarayoningizda umuman qaysi maʼlumotlar tashqariga va qayerga ketishini tushunish uchun qadamma-qadam tahlil qilingan bitta jarayon yetarli. Bunday tahlilni 48 soat ichida bepul qilib beramiz, buning uchun qoʻngʻiroq shart emas.
